ار،راهکارجمع آوری اطلاعات ،مقیاس اندازه گیری متغیرها وروش آماری بصیرت می دهد ،اورادر دفاع از یافته هایش مجهزترمی سازد واز القای نادرست به جامعه برحذر می دارد. (نادری و سیف نراقی ،1389)
برهمین اساس محقق نیز این محدودیت ها راکه در دودسته می باشند مشخص نموده است .
الف )محدودیت های قابل کنترل توسط محقق
1- موضوع تحقیق توسط پژوهشگر به تبیین جنبه های آموزشی و تربیتی امید و نقش آن در سلامت روان انسان از دیدگاه اسلام منحصر شده است .
2 -روش تحقیق که به روش توصیفی و از نوع مطالعه کتابخانه ای انجام شده است .
ب ) محدودیت های خارج از کنترل محقق
1- عدم تسلط کافی به زبان عربی برای استفاده بهتر از قرآن و متون اسلامی
2-محدودیت زمانی
3-محدودیت منابع مرتبط با موضوع پژوهش
1-13 تعاریف واژه ها و اصطلاحات
با توجه به این که واژه ها و اصطلاحات معانی گوناگونی دارند ،محقق در بهره گیری از آنها در تحقیق خود ناگزیر از تعریف آن ها بر اساس آنچه هدف و منظور دارد،است . زیرا ممکن است این اصطلاحات برای خواننده نامفهوم ویا اصولا مورد توجه محقق نباشد . بنابر این به منظور ساده نویسی گزارش های تحقیقی ،محقق به تعریف مفاهیم می پردازد . (نادری و سیف نراقی ،1389)
امید :
به معنای آرزو،توقع وانتظار ،چشمداشت وامیدوار یعنی ارزومند ،متوقع ومنتظر (دهخدا،1372)
امید: امید عبارت است از سرور و نشاط قلب به خاطر انتظار آنچه محبوب اوست، به شرط آنکه وقوعش متوقع و منتظر بوده و سببى عقلائى داشته، و انتظار انسان به‌ این خاطر باشد که اکثر اسباب آن فراهم است. در این صورت نام امید بر این انتظار، صادق است که در این صورت برای رسیدن به آن تلاش خواهد کرد (جباران، 1378).
سلامت روان :
سلامت :برخورداری کامل از رفاه جسمانی ،روانی ،اجتماعی ونه صرفا بیماری و نقص عضو می باشد .
روان :در لغت به معنای روح ،جان و نفس ناطقه انسان است . (خاکپور و همکاران ،1392)
سلامت روان ،حالت کامل آسایش و کامیابی زیستی -روانی و اجتماعی است و صرف نبود بیماری یا معلولیت نمی باشد .(سازمان بهداشت جهانی )سلامت روانی در مفهوم عام خود نیز به سلامت فکر ،تعادل روانی و دارا بودن ویژگی مثبت روانی گفته می شود و راههای دستیابی به سلامت فکر وروح که برای تعالی و تکامل فردی و اجتماعی انسان ها لازم است ،با پرداختن به آن شروع می شود پس بهداشت روان عبارت است از پیشگیری از پیدایش بیماریهای روانی و سالم سازی محیط روانی است تا افراد بتوانند در جامعه با برخورداری از یک روان متعادل در راه سازگاری با محیط و رسیدن به هدف پیروز گردند . (خاکپورو همکاران ،1392)

آموزش :
به معنای عمل آموختن ،یاد دادن ،تعلیم و تربیت (معین ،1384)
آموزش :به مجموعه فعالیت هایی گفته می شود که معولا منجر به یادگیری می گردد. (کدیور ،1382)
تربیت :
به معنای پروردن ،پروراندن ،آداب و اخلاق به کسی آموختن ،پرورش .(معین ،1384)
واژه تربیت از ریشه ربو و باب تفعیل است در این ریشه معنی زیادت و فزونی اخذ شده است .پس با توجه به ریشه آن ،به معنای فراهم آوردن موجبات فزونی و پرورش است . (باقری ،1374)

فصل دوم ادبیات و پیشینه پژوهش

2-1- مقدمه
در این فصل به بررسی جنبه های آموزشی و تربیتی امید از دیدگاه های مختلف به طور اختصار و دیدگاه قرآن و متون اسلامی به تفضیل می پردازد سپس به کارکردهای تربیتی امید و نقش آن در سلامت روان و در ادامه به راهکارهای افزایش امید پرداخته شده است ودر ادامه پیشینه ای از پایان نامه ها و مقالات ارائه گردیده و خلاصه آن ها در انتها بیان شده است
2-2-تبین واژه امید
امید به معنای سرشار بودن از انرژی برای زندگی و بهتر کردن آن است . امیددر حوزه اجتماع ,به معنای تحول ورشد ودر حوزه شخصی ،به معنای تغییر دائمی شرایط برای فرار از ملال و روزمرگی است .البته آنچه بطور معمول با امید اشتباه گرفته می شود ،رضایت و یا تلاش برای رضایت است ونه انتظار برای رضایت و آسایش ،چراکه بعد از رسیدن به رضایت و قرار گرفتن در آن ،زندگی یکنواخت و ملال آورمی شود و به تدریج قوت و نشاط خودش را ازدست می دهد ،اینجاست که می توان گفت: تلاش آهسته برای رسیدن به آینده ،موثرتر از تلاش سریع وبا خستگی است . تلاش آهسته باعث امیدی یک نواخت برای آیندهای بهتر می شود و تلاش سریع ،خستگی و دلزدگی از دستاوردهای زندگی را به دنبال خواهد داشت . (انصاری ومیر شاه جعفری ،1389)
امید، حالت درونی، نگرش یا وضعیتی است که آدمی را علاوه بر واداشتن به پیش‌بینی روی دادی خاص، برای تغییر و تحول آماده می‌سازد. (حاتمی ،1385)
امید به معنای آرزو ،انتظار و انتظار یعنی چشم داشتن و چشم به راه بودن ( دهخدا،1372)
امید، در انتظار چیزی بودن است در حالی که بیشتر وسایل و اسباب آن فراهم شده است. طبق این معنا امید و انتظار مفهومی است که با نهاد همه انسانها آمیخته شده ومی توان گفت که همه انسانها به نوعی منتظر و امید وارند.(جباران ،1378 ) در فرهنگ امروز” امید و انتظار” تقریبا به یک معنی بکار می روندانسان سالم دارای امید و آرزوست . انسان سالم دارای هدف در زندگی است که بین هدف وامید و آرزو رابطه وجوددارد .انسان سالم دارای تلاش وکوشش است انسان امیدوار دارای تلاش و کوشش است پس بین تلاش و امیدواری و هدفداری رابطه وجوددارد.(شولتش ،1380) معمولاً امید و آرزو، در فرهنگ فارسی، در کنار یکدیگر به کار می روند، اما در زبان عربی به صورت جداگانه با عنوان های (رجا) و (اَمَل)و (آرزو ) استعمال می شوند.
2-3 امید ازمنظر روانشناسان
“امید یک مفهوم چند بعدی مرکب بوده و در قالب اسم وفعل به کار می رود . وقتی امید به صورت اسم باشد معنای احساس فردبه یک امر واقع شدنی ،امری که امید بدان معطوف است را می دهدوعامل امید که امید بدان بسته می شود و منتظر چیزی بودن را می رساند .و وقتی به صورت فعل باشد طبق لغت نامه به عنوان توکل ،چشمداشت همراه باانتظار و یا اعتماد به وقوع یک امر معنی می دهد .” (غیور پور ، 1389).
امید بیشتر از یک مفهوم در زندگی مطرح است” امید” پایه مهم زندگی بوده و به اندازه آب و غذا ضروری است ویک مشخصه وصفت آدمی بوده که با مفهوم پیروزی و اعتقادات به شدت همراه است . از نظر میلر3 1986 امید تجسم کردن روز های خوب در آینده است. (ره انجام ،1389)
امید ، اکسیر معجزه کننده ای است که وجودش از انسان ، فردی مثال زدنی ، الگو ، و مورد غبطه ی دیگران می سازد ؛ فردی که جایگاهش و موفقیت های پی در پی اش آرزوی دیگران
می شود . و به طور کلی ، جنبه ی اصلی شخصیت آدمی، مقاصد سنجیده و آگاه یعنی امیدها و آرزوهای اوست(دوان شولتس4 ،ترجمه خوشدل ،1380)

اسنایدر5 و همکاران
“اسنایدر هریس و همکاران (1991) اولین بار نظریه خود را درباره امید مطرح کردند و آن رامرکب از مولفه های ،قدرت اراده یاتفکر پایوری ،قدرت راهیابی یاتفکر برنامه ریزی -هدف و تشخیص موانع دانستند . امابعدها همکارانش در سال (2005) اعلام کردند رای و نظریه اسنایدر پیام دیگری است که آن را قدرت شکیبایی یا توکل نامیدند .از نظر اسنایدرامید را یک حالت انگیزشی مثبت می داند که مبتنی برحس پایوری و راهیابی است و ناشی از تعامل فرد بامحیط است .” (ره انجام ،1389)
“در سالهای اخیر روان شناسان به سازه امید به عنوان یک نقطه قوت روان شناختی نگریسته و معتقدند این سازه می تواند به پرورش وایجاد سلامت روانی کمک زیادی کند.” (همان)
به نظر سلیگمن6 پدر روان شناسی مثبت : امید به انسان روحیه مثبت می دهد. “
امید باعث تلاش و کوشش می شود .امید باعث خوش بینی می شود –
امید باعث موفقیت می شود “. (آرائی ، 1391)
7 امید از نظر آلپورت گوردون
او جنبه اصلی شخصیت آدمی را مقاصد سنجیده وآگاه یعنی امید و آرزوهامی داند . و
انسان سالم دارای امید و آرزو است . –
انسان سالم دارای هدف درزندگی است. –
بین داشتن امید و آرزو و داشتن هدف رابطه وجوددارد-
انسان سالم دارای تلاش و کوشش است.-
انسان امیدوار دارای تلاش و کوشش است. –
پس بین تلاش وامیدواری و هدفداری رابطه وجود دارد. (شولتس ،ترجمه خوشدل ،1380)

ابراهام مازلو8
نیازهای انسان را به پنج قسمت می کند. نیازهای جسمانی ،ایمنی ،نیاز به محبت ،نیاز به احترام ،نیاز به خودیابی سپس رسیدن به آنها رااز امیدواری می داند. (همان)
اریک فروم9
به اعتقاد وی سلامت روان بسته به این است که جامعه تا چه اندازه نیازهای اساسی افرادجامعه رابرآورده سازد نه این که فردتا چه اندازه خودرا با محیط سازگار کرده است،می توان گفت که احساس امیدواری یا ناامیدی در جهت تغیراوضاع خود به عنوان بخشی از شخصیت انسان بسته به شرایط اجتماعی است یعنی جامعه امیدوار ودارای هدف ،شخصیت فرد را می سازد . به نظر فروم احساس خوشبختی دلیل موفقیت شخص در هنرزیستن است و .خوشبختی بزرگترین توفیق آدمی است . (همان)
کارل منینجر10 1995
“اولین باراز امید به عنوان نقطه قوت دردرمان جویان اشاره کرد و روان پزشکان را تشویق کرد که قدرت امید به خود و قدرت امیدبه بیماران رادر فهم ودرمان بیماری های روانی به رسمیت بشناسند.”( ره انجام ،1389)
گروپمن11 2005
“امید رااحساس وجد ونشاطی در نظر می گیرد که هنگامی که تجربه می شودفرد آینده ی بهتری را فراسوی چشمان خود انتظار داشته باشد . امید موانع مهم وپرتگاههای عمیق رادر طی مسیر تصدیق میکند.درامید واقعی باچشمان باز جایی برای وهم نیست به همین دلیل وی اعتقاددارد که امید باچشمان باز به ما جرات می دهدکه با شرایط خویش مواجه شده و ظرفیت غلبه برآن ها را پیدا کنیم در واقع گروپمن امید را خصیصه ای انفعالی می داند و آن را مانند دارونما تلقی می کند . ” (ره انجام ،1389)
” محققانی که برروی مغز کار می کنند معتقدند آنچه در بدن اتفاق می افتد می تواند بر مغز اثر گذارد و آنچه در مغز روی می دهدبرجسم تاثیر دارد امید و قصد ومعنی صرفا حالت روحی نیستند ،بلکه این امور ارتباط الکترو شمییایی دارند که درفعالیت سیستم ایمنی و ارگانیزم نقش مهمی دارد “. (آرائی ،1391)
“امید بدون موضوع مرده است بنابراین هرنوع امید باید در خودهدفی داشته باشد البته این هدف بایدارزشمند باشد و ارزش فکر کردن را داشته باشد ،اگر هدف آنقدر کوچک باشد که انگیزهای برای فرد ایجادنکند هیچ امیدی بدست نمی آید. ” (کوهساریان ،1387 )
“امید یک رفتارشناختی ناآگاهانهای است که به فرد انرژی می دهد ومنجر به عمل برای دست یابی به هدف شده و بحران ها را به فرصت برای رشد تبدیل می کند و ارتباط تنگاتنگ با اطمینان،ارزو وایمان دارد. ” (غیورپور،1389)
ویکتور فرانکل12 1905
وی اعتقاد داشت بدون امید به آینده محمل معنوی زندگی از میان می رود.هر چه میزان عدم معنا برای زندگی پوچ انگاری بیشتر شود ، احساس امید کم تر و میل به زندگی کم تر ، یعنی داشتن معنایی برای زندگی ، برای فرد و احساس امید رابطه وجود دارد .هرچه میزان عدم معنا برای زندگی پوچ انگاری بیشتر شود احساس امید کم تر است .هرچه میزان معنا برای زندگی کم تر شود میل به زندگی کم تر است . این نگرش به انسان امید می دهد که زندگی به رقم موقعیّت های گذرای آن می تواند غنی و سالم باشد . (شولتس ،خوشدل ، 1380)
لوپز 13و همکارانش (2003) بیان می کنند که قدرت امید به عنوان یک نیروی انگیزشی در تمام دوران معاصر مورد بحث بوده ودر قرون گذشته صاحب نظران پزشکی و روان شناسی آن را بررسی کرده اند .( ره انجام ،1389)

ابعاد امید از منظر روان شناسان
نظریه ابعاد امید شامل شش بعد است که آنها را در کنار هم بنا کرده و تغییرات آنها سبب بروز فرآیند امیدواری می گردد: (بهاری ،1388)
– بعد شناختی : فرآیندی است که فرد طی آن آرزو ، درک ، تصور ، یادگیری و قضاوت در مورد موضوع امید را عملی می سازد ، این بعد شامل فرآیندی مثل تعریف موضوع امید ، کشف واقعی بودن امید ، تمیز دادن عوامل ارتقاء دهنده امید از موانع آن و تصویر سازی ذهنی است.در این مرحله فرد به بررسی منابع و